9 Νοε 2022

Η Ελένη Πατσιατζή γράφει για τη "Λευκή Σελίδα"

 

"Λευκή σελίδα", Εύα Νεοκλέους

της Ελένης Πατσιατζή 

 

Η Εύα Νεοκλέους κυκλοφόρησε την ποιητική της συλλογή «Λευκή σελίδα» το 2020.  Η προηγούμενη συλλογή της («Σημάδια για το δρόμο») μας  είχε ήδη αποκαλύψει μια λεπταίσθητη ποιητική φωνή που την απασχολούν διαχρονικά υπαρξιακά ζητήματα όπως ο έρωτας, η απώλεια, το τραύμα. Στο ποιητικό της σύμπαν είναι διαρκής  η ιδιαίτερη σημασία του φεγγαριού, της μνημονικής ανάκλησης στιγμών με αγαπημένα πρόσωπα που κάποια από αυτά έχουν πια φύγει από τη ζωή αλλά ιδιαίτερη θέση κατέχει και η αναφορά του συλλογικού τραύματος της πρόσφατης Κυπριακής ιστορίας. 

Στη νέα της συλλογή, τα αγαπημένα της θέματα επανέρχονται με νέα δυναμική, συμπληρωμένα με ένα σαφή και καίριο κοινωνικό προβληματισμό, ιδίως για τα ζητήματα των πρόσφατων προσφυγικών ροών και των θυμάτων τους αλλά και για την υποκρισία και αναλγησία του σύγχρονου ανθρώπου μπροστά στην ανθρώπινη δυστυχία.  Υποκρισία που γίνεται ιδιαίτερα εμφανής στη διάδραση μέσω των διαδικτυακών μέσων κοινωνικής δικτύωσης.

Βασική μέριμνα της Νεοκλέους -και στις δύο συλλογές της- είναι η ανάδειξη  του παραμυθητικού και λυτρωτικού ρόλου της τέχνης, δίνοντας παράλληλα έμφαση στη σημασία των λέξεων ως προσωπικού καταφυγίου.  Σε εκείνες στηρίζεται για να αντέξει όλα όσα γύρω της τη δυσαρεστούν και την απογοητεύουν. Κι εκείνες δεν την προδίδουν, ανταποδίδοντας τη μέριμνα και την ευαισθησία της με στίχους ιδιαίτερου λυρισμού και γεμίζοντας τις «λευκές σελίδες» με πυκνά νοήματα και έντονα συναισθήματα. Προφανώς, αναφέρομαι  στον τίτλο. Έναν ευρηματικό τίτλο που μας θυμίζει το δημιουργικό άγχος κάθε γνήσιου  λογοτέχνη που αναμετράται με το λευκό χαρτί καθώς παλεύει να το γεμίσει με λέξεις , σελίδα τη σελίδα, ώστε να προκύψει το καλλιτεχνικό έργο.  Ο συγκεκριμένος τίτλος, όμως, μας παραπέμπει και στους αρμούς της ποιητικής της Νεοκλέους. Στη λευκότητα του γιασεμιού, στη λευκότητα του φωτός της σελήνης αλλά και στη λευκότητα του θανάτου.

Σε αυτή την ποιητική συλλογή, στο εξώφυλλο έχουμε μια εξαιρετική φωτογραφία που έχει φιλοτεχνήσει η ποιήτρια. Εκεί συναντάμε τη λευκότητα των σύννεφων και των κυμάτων, καθώς  μάς υποδέχεται μια εικόνα της τρικυμισμένης θάλασσας της Λεμεσού, τόπου όπου ζει και εργάζεται η Νεοκλέους. Ξεφυλλίζοντας το καλαίσθητο βιβλίο αφήνουμε το τοπίο του ανοιχτού ορίζοντα και  εισερχόμαστε στο ποιητικό εργαστήριο της Νεοκλέους με ποιήματα ποιητικής εστιασμένα στο νόημα της ποιητικής δημιουργίας αλλά και στη λειτουργία των σημείων στίξης για την απόδοση  σύνθετων νοημάτων και συναισθημάτων. Στη συνέχεια ακολουθούν ποιήματα γεμάτα λυρισμό. Το κυρίαρχο συναίσθημα είναι  αυτό της θλίψης για τις ματαιωμένες προσδοκίες,  για τον χαμένο παράδεισο, αλλά και η λύπη για τη διαρκή απουσία αγαπημένων προσώπων.

Ενδεικτικά:

Άρτι αποκτηθείσα φωτογραφία

Αρχεία παλιά σε χώρους αγνώριστους

Πρόσωπα ανέμελα

Σε παράταξη παιδικών ονείρων

Αναζητούνται εναγωνίως.

Χρόνος άχρονος

Χωρίς προσδιοριστικές ενδείξεις.

Χώρος απροσδιόριστα συγκεκριμένος.

Διεύθυνση

Παλιά

Αρνείται

Να αποκαλυφθεί.

Όπως προαναφέρθηκε, σε αυτή τη συλλογή ξεχωρίζουν  ιδιαίτερα τα ποιήματα κοινωνικού περιεχομένου που αναφέρονται στα αθώα θύματα των προσφυγικών ροών του 2015. Στα ποιήματα αυτά είναι έντονος ο προβληματισμός για την κοινωνική αναλγησία αλλά και  την επιδερμική συμπαράσταση των χρηστών των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Ο λόγος εδώ αποδίδει τον θυμό του ποιητικού υποκειμένου για τη διάχυτη κοινωνική υποκρισία.

Χαρακτηριστικά:

Ανήμερα των Χριστουγέννων

Οι καμπάνες χτύπησαν

Πένθιμα.

Το φεγγάρι λαμπύριζε αίμα

Στα παγωμένα νερά του Αιγαίου

Κι οι παιδικές φωνούλες

Έγιναν ηχώ στα κύματα

Της ασπλαχνίας μας.

«Θέλω να ζήσω», φώναζαν.

Χριστός γεννάται!

Κι ο κόσμος σκοτείνιασε

Για πάντα…         

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η συγκεκριμένη ποιητική συλλογή δομείται γύρω από τέσσερις  κύριους άξονες.

-         Πρώτος άξονας είναι εκείνος που περιστρέφεται γύρω από τον προβληματισμό για την πορεία του σύγχρονου κόσμου με σαφείς αναφορές όχι μόνο στα παιδιά, ως αθώα θύματα εξουσιαστικών μηχανισμών αλλά και με αναφορές γύρω από την αλλοτρίωση και την υποκρισία του σύγχρονου υποκειμένου, ιδίως εκείνου που δρα ως εικονιστικό υποκείμενο, ως κέλυφος χωρίς πραγματική εσωτερική ζωή και κοινωνική δράση.

 

-      Δεύτερος άξονας είναι, όπως και στην πρώτη ποιητική συλλογή, οι πολλαπλές ματαιώσεις, το ανέφικτο μιας άλλης -πιο ευτυχισμένης- ζωής που στοιχειώνει τα όνειρα του ποιητικού υποκειμένου.

Αλλάζαμε ονόματα στα χρώματα

Προσθέταμε τα δικά μας

Και ζωγραφίζαμε με την καρδιά μας

Ουράνια τόξα σε ουρανούς απέραντους…

Λαμπυρισμοί που φώτισαν

Το στιγμιαίο του ονείρου.

Κι ύστερα χάθηκαν σιγά-σιγά

Σαν τα ουράνια τόξα

Που δεν πρόλαβες ποτέ να μου χαρίσεις…

 

-         Τρίτος άξονας οι προσωπικές απώλειας και το συνακόλουθο χαίνον τραύμα. Ιδιαίτερα φορτισμένα είναι τα ποιήματα που αναφέρονται στην απώλεια της Μητέρας και του Πατέρα της ποιήτριας, όπως και στην προηγούμενη ποιητική της συλλογή. Ποιήματα έντονα φορτισμένα, γεμάτα ευτυχισμένες μνήμες οικογενειακής θαλπωρής και γνήσιας αγάπης.

-         Τέλος, σαφής είναι και ο άξονας που αναφέρεται στην περιπέτεια και στις επώδυνες μνήμες  του Κυπριακού λαού, ιδίως οι μνήμες του ματωμένου Ιουλίου του 1974. Ποιήματα γεμάτα εικόνες, ήχους σειρήνων, αναπάντητων ερωτημάτων για την εγκατάλειψη του νησιού από όσους όφειλαν να το προστατέψουν.

 

Στο νησί μου

Μαυρίζουν όλα

Κάθε Ιούλη.

Για ποια ιστορία μου μιλάς;

Κι αυτή ακόμα

Πενθεί σιωπή…

Όλοι οι παραπάνω άξονες συνυπάρχουν αρμονικά, συμφύροντας το ατομικό με το συλλογικό τραύμα και αποκαλύπτοντας μια ποίηση  γεμάτη λεπτότητα, ευγένεια αισθημάτων αλλά και με σαφή προσπάθεια να δώσει στους δέκτες της έμπνευση υπέρβασης των δυσκολιών μέσω της τέχνης.

****

Σημ.Το κείμενο διαβάστηκε στην παρουσίαση της "Λευκής Σελίδας" στο Σπίτι της Κύπρου στην Αθήνα στις 28 Σεπτεμβρίου 2022. 

 Πρώτη δημοσίευση:e-ΤΡΑΠΕΖΑ ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ

*****


 

 H Ελένη Πατσιατζή είναι φιλόλογος,συγγραφέας

 

13 Οκτ 2022

Ευσταθία Δήμου:Εύα Νεοκλέους,Λευκή Σελίδα,Το Ροδακιό

 

https://www.periou.gr/%ce% 

Ευσταθία Δήμου:Εύα Νεοκλέους,Λευκή σελίδα, Το Ροδακιό, Αθήνα 2020

Φέροντας τον ενδεικτικό τίτλο Λευκή σελίδα η πρόσφατη συλλογή της Εύας Νεοκλέους συστήνει μια άκρως τρυφερή και ευαίσθητη ποιητική φωνή που επιδιώκει και θέλει να μιλήσει απλά, να τεχνουργήσει δηλαδή τα ποιήματά της αποφεύγοντας τα περιττά στολίδια που θα ενίσχυαν την αναγνωστική ανταπόκριση προς την κατεύθυνση του ενθουσιασμού και της εκ-πληξης, μιας λίγο πολύ ηθελημένης παγίδευσης μέσα σε λεκτικούς τρόπους και τόπους που απέχουν κατά πολύ από το γνώριμο και το καθημερινό.

 Αντί γι’ αυτό επιλέγει τη λιτή, άμεση και ευθεία ποιητική έκφραση η οποία, σε συνδυασμό με τη λιτότητα των εκφραστικών μέσων και το ολιγόστιχο των ποιημάτων, διαμορφώνει ένα οικείο ποιητικό πεδίο προσελκύοντας τον αναγνώστη και κάνοντάς τον να αισθανθεί ότι η ποίηση είναι μια καθαρά ανθρώπινη υπόθεση, πόρρω απομακρυσμένη από τη θρυλούμενη δυσκολία και το απροσπέλαστο των νοημάτων.

Γιατί πράγματι στην περίπτωση της Νεοκλέους υπηρετείται και προβάλλεται αυτή ακριβώς η πτυχή του ποιητικού λόγου, η γειτνίασή του δηλαδή με τον τρόπο και τη μέθοδο των δημιουργών εκείνων που θέλησαν να τεχνουργήσουν γέφυρες επικοινωνίας με τον αναγνώστη, να του δημιουργήσουν τη διάθεση και την τάση να γίνει κοινωνός των αισθημάτων και των σκέψεων τους, φτάνοντας έτσι στην ενσυναίσθηση, σε μια κατανοητική και αλληλέγγυα σχέση μαζί τους.

     Από τους στίχους της Νεοκλέους δε λείπει ο ρομαντισμός ως πρόθεση και ως πραγμάτωση μαζί. Πρόκειται όμως για έναν ιδιότυπο ρομαντισμό από τη στιγμή που αυτός συνδυάζεται με την απλότητα και το απροσποίητο των ποιημάτων. Έτσι τόσο στο επίπεδο της έκφρασης όσο και σε αυτό του περιεχομένου και των νοημάτων ο ρομαντισμό αυτός καταλήγει σε μια τρυφερότητα που όχι μόνο δεν αποκρύπτεται και δεν αποσιωπάται, αλλά αντίθετα προβάλλει με ιδιαίτερη ένταση και θέρμη. Πρόκειται ουσιαστικά για μια διαφορετική και διαφοροποιημένη ποιητική προσέγγιση κυρίως αν συγκριθεί με το ποιητικό παρόν και αυτό που υιοθετεί ο σύγχρονος ποιητικός τρόπος ο οποίος αρέσκεται πολύ περισσότερο στην οξεία, ενίοτε δριμεία, έκφραση, στην αιχμηρότητα του λόγου και στην αποχή από οποιουδήποτε είδους ρομαντικό τόνο.

Αυτή ακριβώς η κατίσχυση μιας ποίησης και μιας ποιητικής που απέχει από την εστίαση, τουλάχιστον στην επιφάνεια των συνθέσεων, στην τρυφερή όψη των πραγμάτων και του ανθρώπου καθιστά το βιβλίο της Νεοκλέους μια πραγματική παρένθεση και ένα διάλειμμα μέσα στο σύγχρονο ποιητικό γίγνεσθαι η οποία λειτουργεί λυτρωτικά, αποφορτίζοντας τον αναγνώστη και τοποθετώντας τον σε ένα νέο ποιητικό πλαίσιο εκεί όπου η απλή –όχι απλοϊκή- έκφραση και εξωτερίκευση έχουν τον πρώτο λόγο. Γιατί, πράγματι, η εντύπωση που αποκομίζει κανείς περιδιαβάζοντας τα ποιήματα είναι αυτή μιας ροής και μιας εκτύλιξης του λόγου ο οποίος μοιάζει να πλάθεται την ώρα που μορφοποιείται ως σκέψη, ως απολογία και απολογισμός μαζί της ζωής, του κόσμου, του ανθρώπου, της ίδιας της ποιητικής συνείδησης όπως αυτή ορίζεται και ορίζει τον εαυτό της μέσα από τα πρόσωπα και τα περιστατικά του βίου της.

 Από αυτό ακριβώς το στοιχείο προκύπτει και ο αυτοαναφορικός χαρακτήρας των ποιημάτων της που μοιάζουν στ’ αλήθεια απόλυτα προσωπικά, έχουν όμως απομακρυνθεί από τον κίνδυνο να αποτελέσουν προσωπικές καταθέσεις που αφήνουν αδιάφορο και ξένο τον αναγνώστη. Αντίθετα, μετατρέπονται σε ατόφια κειμενικά κομμάτια που προσλαμβάνονται υπό το πρίσμα της αναλογίας ή της αντιστοιχίας με τα αντίστοιχα βιώματα που ο αποδέκτης μπορεί να έχει ή, ακόμη περισσότερο, μπορεί να φαντασιωθεί, να φανταστεί, να ατενίσει με τη δύναμη της δημιουργικής του σκέψης και του κεντρίσματος το οποίο προσφέρει το λεκτικό υλικό που αποτελεί το ποίημα. Η μέθοδος και η διαδικασία αυτή υποβοηθείται σημαντικά από τις θεματικές δεξαμενές στις οποίες ανατρέχει η ποιήτρια και οι οποίες αγγίζουν όλο το φάσμα του βίου όπως αυτό συσπειρώνεται και συμπυκνώνεται στον έρωτα, την τέχνη, τις αγαπητικές σχέσεις, το χρόνο και το φυσικό περιβάλλον. Δεν είναι τυχαίο που η ποιήτρια καταφεύγει στην εκτεταμένη χρήση των αποσιωπητικών, ενός σημείου στίξης δηλαδή που διαμορφώνει μια ευθεία οδό προς τον αναγνώστη καλώντας τον να διασχίσει τον δρόμο από το ποίημα μέχρι τον εαυτό του και από εκεί να ξεκινήσει μια νέα πορεία προς τον κόσμο έχοντας όμως πάντα στις αποσκευές του το σημείο από το οποίο ξεκίνησε η δημιουργία και η ανάγνωση.

Απόλυτα ανθρώπινη λοιπόν η ποιητική συλλογή της Νεοκλέους, ντύνεται την απλότητα και το απροσποίητο της σκέψης και της έκφρασης, την ειλικρίνεια του αισθήματος γι’ αυτό και μπορεί να διαβαστεί δίχως ένταση, υπό το κράτος της γαλήνης και της ηρεμίας που τόσο έχει ανάγκη ο σύγχρονος άνθρωπος. Αυτό βέβαια δε σημαίνει ότι τα ποιήματά της δεν εμφορούνται από το πάθος και την αγωνία της ύπαρξης, από το (απο)γειωτικό αίσθημα του έρωτα, από τη δύναμη και τη δυναμική της σκέψης όταν αυτή δοκιμάζει να μεταμορφώσει τον κόσμο σε ποίημα που θα καταυγάζει την αλήθεια και την ομορφιά του. Ίσα ίσα που αυτά προβάλλουν ξεκάθαρα όπως, όμως, έχουν τεθεί υπό έλεγχο και ισορροπία.

**** 

Σημείωση:Το κείμενο δημοσιεύτηκε στο Περί Ου,την 1η Οκτωβρίου 2022.

Θερμές ευχαριστίες στην Ευσταθία Δήμου για τη βιβλιοκριτική και στο Περί Ου για τη δημοσίευση.